Asystenci sędziów

Geneza instytucji

Instytucja asystentów sędziów, wprowadzona została do polskiego systemu prawnego ustawą z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 z późn. zm.). W uzasadnieniu projektu wskazano, że asystenci sędziów są nową kategorią wysoko wykwalifikowanych pracowników z wykształceniem prawniczym, powołanych do czynności pomocniczych w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości.

Wymogi kwalifikacyjne

Instytucję asystenta sędziego regulują przepisy art. 155 – 155e ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. 2001 nr 98 poz. 1070), a także art. 27a ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. 2002 nr 153 poz. 1269).

Jeszcze niedawno, aby starać się o zatrudnienie w charakterze asystenta sędziego należało legitymować się ukończeniem aplikacji ogólnej prowadzonej przez Krajową Szkołę Sądownictwa i Prokuratury lub zdanym egzaminem sędziowskim lub prokuratorskim albo ukończeniem aplikacji notarialnej, adwokackiej lub radcowskiej i złożeniem odpowiedniego egzaminu.

Z dniem 8 lipca 2013 r., w odpowiedzi na braki kadrowe wśród asystentów sądów powszechnych, nastąpiła deregulacja zawodu asystenta sędziego. Ustawa Prawo o ustroju sądów powszechnych w brzmieniu obecnym określa, że asystentem sędziego może zostać ten, kto:
1) jest obywatelem Rzeczypospolitej Polskiej i korzysta z pełni praw cywilnych i obywatelskich;
2) jest nieskazitelnego charakteru;
3) ukończył wyższe studia prawnicze w Polsce i uzyskał tytuł magistra lub zagraniczne uznane w Polsce;
4) ukończył 24 lata.

Od dnia 21 sierpnia 2015 r. w sądownictwie powszechnym wprowadzono stanowisko starszego asystenta. Starszym asystentem sędziego może zostać asystent, który zajmował stanowisko asystenta sędziego przez co najmniej dziesięć lat i nie był karany za przewinienia dyscyplinarne oraz uzyskiwał pozytywne okresowe oceny, albo osoba, która złożyła egzamin sędziowski lub egzamin prokuratorski. Zatrudnienie na stanowisku starszego asystenta sędziego nie wiąże się obecnie ani z podwyżką wynagrodzenia, ani z poszerzeniem zakresu obowiązków.

Wymagania analogiczne do tych, które stawiane są kandydatom na stanowisko asystenta sędziego w sądach powszechnych, muszą spełniać osoby zatrudniane na stanowisku asystenta sędziego w sądownictwie administracyjnym. Przepisy ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych, wśród wymagań stawianych asystentom sędziów, nie przewidują jednak kryterium wieku. W sądach administracyjnych również zatrudniani są starsi asystenci sędziów. W odróżnieniu od unormowań dotyczących starszych asystentów sędziów w sądach powszechnych, na stanowisku starszego asystenta sędziego w sądzie administracyjnym może być zatrudniony asystent sędziego, który zajmował stanowisko asystenta sędziego przez co najmniej pięć lat, nie był karany za przewinienia dyscyplinarne, a także uzyskiwał pozytywne okresowe oceny kwalifikacyjne.

Kandydat do zatrudnienia na stanowisku asystenta sędziego wyłaniany jest w drodze konkursu, składającego się z trzech etapów:
1) etapu pierwszego – wstępnej weryfikacji zgłoszeń kandydatów pod kątem spełnienia wymogów formalnych przystąpienia do konkursu;
2) etapu drugiego – testu obejmującego 36 pytań z zakresu prawa cywilnego i karnego oraz postępowania cywilnego i karnego oraz z pracy pisemnej na jeden z dwóch tematów z zakresu prawa cywilnego i prawa karnego, wybrany przez kandydata;
3) etapu trzeciego – rozmowy kwalifikacyjnej.

Do trzeciego etapu konkursu dopuszczani są kandydaci, którzy uzyskali dotychczas co najmniej 29 punktów, w tym co najmniej trzy punkty z pracy pisemnej. Podczas trzeciego etapu konkursu komisja sprawdza predyspozycje kandydata do wykonywania zawodu asystenta sędziego i ocenia je w skali od 0 do 9 punktów. Szczegółowy przebieg postępowania konkursowego został określony w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 października 2013 r. w sprawie przeprowadzania konkursu na stanowisko asystenta sędziego (Dz.U. 2013 poz. 1228).

W okresie pierwszych dwóch lat pracy asystent sędziego sądu powszechnego odbywa staż asystencki organizowany przez prezesa sądu apelacyjnego. Wymóg odbycia stażu pojawił się wraz z nowelizacją ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych w lipcu 2013 r. Jego celem jest teoretyczne i praktyczne przygotowanie do wykonywania czynności asystenta sędziego. Jednocześnie w ustawie zastrzeżono, iż do czasu ukończenia stażu asystenckiego asystenta sędziego zatrudnia się na podstawie umowy o pracę na czas określony, z możliwością jej wcześniejszego rozwiązania za dwutygodniowym wypowiedzeniem.

W zależności od długości stażu pracy, po stronie osób zatrudnionych jako asystenci sędziów, kształtują się określone uprawnienia zawodowe. Asystent sędziego po przepracowaniu pięciu lat na tym stanowisku może przystąpić do egzaminu sędziowskiego. Z kolei asystent sędziego, który ukończył aplikację ogólną prowadzoną przez Krajową Szkołę Sądownictwa i Prokuratury lub złożył egzamin notarialny, adwokacki lub radcowski może przystąpić do egzaminu sędziowskiego po przepracowaniu czterech lat na stanowisku asystenta sędziego lub referendarza sądowego. Nadto, asystent sędziego po przepracowaniu określonej liczby lat na tym stanowisku, może przystąpić do egzaminów korporacyjnych, na zasadach przewidzianych w ustawach regulujących wykonywanie poszczególnych zawodów prawniczych.

Wspomnieć trzeba, że asystenci sędziów zatrudniani się również w Sądzie Najwyższym i Trybunale Konstytucyjnym. Stanowiska te obejmują osoby posiadające bardzo wysokie kwalifikacje merytoryczne, niejednokrotnie legitymujące się tytułem naukowym doktora nauk prawnych.

Zakres czynności i obowiązków

Zakres czynności asystentów sędziów określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości.

ROZPORZĄDZENIE

MINISTRA SPRAWIEDLIWOŚCI

z dnia 8 listopada 2012 r.

w sprawie czynności asystentów sędziów

(Dz. U. z dnia 19 listopada 2012 r.)

Na podstawie art. 155 § 5 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070, z późn. zm.1)) zarządza się, co następuje:

§ 1. Rozporządzenie określa szczegółowy zakres i sposób wykonywania czynności przez asystentów sędziów.

§ 2. 1. Na zlecenie sędziego i pod jego kierunkiem asystent sędziego sporządza projekty zarządzeń, orzeczeń lub ich uzasadnień.

2. Na zlecenie sędziego asystent sędziego samodzielnie:

1) dokonuje analizy akt sprawy we wskazanym zakresie;

2) kontroluje stan spraw odroczonych, zawieszonych lub oczekujących na podjęcie czynności przez sędziego albo sąd;

3) zwraca się do osób i instytucji o nadesłanie informacji lub dokumentów niezbędnych do przygotowania sprawy do rozpoznania;

4) sporządza odpowiedzi na pisma niebędące pismami procesowymi;

5) gromadzi, we wskazanym zakresie, orzecznictwo i literaturę przydatne do rozpoznawania spraw lub wykonywania innych zadań powierzonych sędziom w danym wydziale.

3. W uzasadnionych wypadkach, jeżeli wymagają tego zasady sprawności, racjonalności lub ekonomicznego i szybkiego działania, sędzia może zlecić asystentowi sędziego także wykonanie innych czynności, niezbędnych do przygotowania spraw sądowych do rozpoznania.

§ 3. 1. Termin wykonania czynności określa zlecający ją sędzia.

2. W przypadkach wykonywania czynności wskazanych w § 2 ust. 2 pkt 1 i 2 asystent sędziego w zakreślonym terminie przedstawia sędziemu wyniki analizy akt lub podjętych czynności, a jeżeli stan sprawy wymaga podjęcia czynności przez sędziego albo sąd – przedstawia akta sprawy wraz z projektem zarządzenia lub orzeczenia.

3. W przypadku wykonywania czynności wskazanych w § 2 ust. 2 pkt 3 asystent sędziego powołuje się w treści swych wystąpień na upoważnienie sędziego.

Wynagrodzenia asystentów sędziów

Wysokość wynagrodzenia zasadniczego asystentów sędziów w sądach powszechnych określa Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 1 czerwca 2016 r. w sprawie wynagrodzenia zasadniczego asystentów sędziów (Dz.U. z 2016 r. poz. 791). Wysokość tego wynagrodzenia wynosi od 3000 do 4200 zł.