Geneza instytucji

Instytucja asystentów sędziów, wprowadzona została do polskiego systemu prawnego ustawą z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz. 1070 z późno zm.), zwaną dalej usp. W uzasadnieniu projektu wskazano, że asystenci sędziów są nową kategorią wysoko wykwalifikowanych pracowników z wykształceniem prawniczym, powołanych do czynności pomocniczych w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości.

Wymogi kwalifikacyjne

Od 4 marca 2009 roku tj. od czasu wejścia w życie ustawy z dnia 23 stycznia 2009r. o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury (Dz.U. z 2009r., nr. 26, poz. 157 ze zm.) aby starać się o zatrudnienie w charakterze asystenta sędziego nie wystarczy tylko ukończenie wyższych studiów prawniczych w Polsce i uzyskanie tytułu magistra lub zagranicznych uznanych w Polsce lecz dodatkowo należy również legitymować się ukończeniem aplikacji ogólnej prowadzonej przez Krajową Szkołę Sądownictwa i Prokuratury lub zdanie egzaminu sędziowskiego lub prokuratorskiego albo ukończenie aplikacji notarialnej, adwokackiej lub radcowskiej i złożenie odpowiedniego egzaminu. Nawet jednak spełnienie tych wszystkich wymogów kwalifikacyjnych nie wystarczy by zostać asystentem sędziego bo konieczne jest również zdanie swoistego egzaminu odbywającego się w ramach konkursu na to stanowisko organizowanego przez właściwego prezesa sądu.
Konkurs przeprowadzany jest w formie pisemnej. Praca konkursowa składa się z dwóch części:
1) testu obejmującego 36 pytań z zakresu prawa karnego i cywilnego materialnego oraz procesowego;
2) dwóch kazusów, których rozwiązanie polega na opracowaniu uzasadnienia postanowienia sądu - po jednym z zakresu prawa procesowego karnego i cywilnego.
Do zatrudnienia na stanowisku asystenta mogą być zakwalifikowani kandydaci, którzy uzyskali z części testowej konkursu co najmniej 28 punktów oraz z rozwiązania kazusów co najmniej 8 punktów.
Inne szczegółowe zasady przeprowadzenia w/w konkursu regulują przepisy Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 września 2008 roku w sprawie przeprowadzania konkursów na stanowisko asystenta sędziego( Dz. U. z 2008r., nr.167, poz.1037).
Co ciekawe z przedmiotowego konkursu nie zostały zwolnione osoby, które ukończyły aplikację sądową oraz prokuratorską według zarówno starych zasad jak i zasad przewidzianych w ustawie o Krajowej Szkole Sądownictwa i Prokuratury, a także osoby, które ukończą aplikację ogólną.

Reasumując droga do zawodu asystenta sędziego składa się obecnie z trzech etapów ( studia, aplikacja, konkurs). Niestey mimo znaczącego podniesienie wymogów kwalifikacyjnych wobec kandydatów ubiegających się o stanowisko asystenta sędziego nie zmieniono zasad dotyczących kształtowania wynagrodzeń zasadniczych dla tej grupy zawodowej pracowników wymiaru sprawiedliwości, przez co wciąż otrzymują oni wynagrodzenie nieadekwatne do posiadanych kwalifikacji zawodowych jak i szerokiego zakresu czynności jakie muszą wykonywać.

Zakres czynności i obowiązków

 Zgodnie z przepisem §3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 5 listopada 2002r. w sprawie szczegółowego zakresu i sposobu wykonywania czynności przez asystentów sędziów (Dz.U. z 2002r., nr. 192, z późn. zm.) w zw. z art. 155 §5 usp asystenci sędziego samodzielnie wykonują czynności administracji sądowej związane z załatwianiem spraw oraz czynności przygotowania spraw sądowych do rozpoznania, z wyłączeniem czynności zastrzeżonych na podstawie odrębnych przepisów do kompetencji przewodniczących wydziałów.
Stosownie do ust. 2 tego przepisu do samodzielnych czynności asystenta należy:
1) sporządzanie projektów orzeczeń;
2) sporządzanie projektów uzasadnień orzeczeń;
3) sporządzanie projektów zarządzeń przygotowujących sprawę do rozpoznania na rozprawie lub posiedzeniu;
4) przygotowywanie projektów zarządzeń w zakresie warunków formalnych aktu oskarżenia;
5) kontrola sprawności, terminowości i prawidłowości wykonywania zarządzeń sędziego przez sekretariat wydziału;
6) kierowanie wystąpień do osób i instytucji o informacje niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy;
7) kontrola terminowości sporządzania opinii przez biegłych;
8) wstępna analiza akt spraw przydzielonych do referatu sędziego;
9) wstępna analiza zarzutów zawartych w środkach odwoławczych;
10) podejmowanie czynności sprawdzających w sprawach zawieszonych oraz przedstawianie sędziemu stanu spraw nierozpoznanych;
11) wypełnianie kart statystycznych;
12) gromadzenie orzecznictwa i literatury przydatnych do rozpoznawania spraw sądowych oraz wykonywanie innych czynności związanych z działalnością orzeczniczą sędziów, z którymi współpracuje, wynikających ze specyfiki danego wydziału sądu;
13) sporządzanie projektów odpowiedzi na pisma wpływające do danej sprawy, niestanowiące wniosków procesowych;
14) podejmowanie czynności w zakresie wykonywania orzeczeń w sprawach karnych i w sprawach rodzinnych.
Asystenci wykonują także inne czynności niż w/w wymienione, mające wpływ na sprawność i racjonalność postępowania, na polecenie sędziego ( ust. 3).
ASYSTENCI mogą zostać przydzieleni do NIE WIĘCEJ NIŻ 2 SĘDZIÓW. Niestety w praktyce w wielu sądach nadal nie przestrzega się tego ostatniego zapisu.
Z powyższego wynika też, że asystenci powinni wykonywać funkcje pomocnicze w stosunku do przydzielonych im sędziów. W praktyce niestety często zdarza się, ze sprawa niejako od razu trafia do asystentów, którzy wprawdzie ostatecznie nie podpisuje się pod wydanym rozstrzygnieciem, które w takim przypadku w całości ( tak co do kierunku rozstrzygnięcia i treści) jest wytworem jego pracy.